«Alleen het woord kon zij dienen.» – Chawwa Wijnberg

ldmChawwa3Je ziet het steeds vaker: e-mailadressen en websites van overleden auteurs blijven na hun dood nog lang ‘in de lucht’. Zelfs Facebook nodigt je vaak uit hen te feliciteren met hun verjaardag… Maar deze al dan niet opzettelijke nalatigheid geeft de nabestaanden ook de kans stukjes nalatenschap van hun geliefden te delen. Zo kwam vandaag dit mailtje binnen van Chawwa Wijnberg (1942-2019) met als kopje ‘Voor Chawwa leefde alles. Zomer 1984’.

De kroontjespen

De kroontjespen wist dat zij van wezenlijk belang was. Alleen het woord kon zij dienen.
‘Noblesse oblige’, zoals zij de inktlap toevertrouwde.
‘Maar jij begrijpt dat niet, stakker’, zei ze dan, ‘maar het is belangrijk, werkelijk.’
De inktlap, zoals meestal, zweeg. Zeker tegen de kroontjespen.
‘Puntig mormel’, zei ze zachtjes tegen het blauwe inktgum.
‘Spetterslet’, zei het inktgum’, hard, zodat de kroontjespen uithaalde en een hoogst interessante kras maakte.
Het papier zei niets. Het papier wist niet wie zij meer vreesde, de pen met haar scherpe halen en gelek of het harde blauwe gum dat gaten in haar dunne huid maakte.
De inktlap was de conversatie niet waard, onverstaanbaar als ze was.
Nee, het papier kon eigenlijk met niemand spreken.

Meer over Chawwa Wijnberg bij Uitgeverij In de Knipscheer

Kijk lief. Gedicht van Chawwa Wijnberg


In zijn bijna dagelijkse Facebookbericht memoreert Wim van Til, oprichter van en coördinator bij Poëziecentrum Nederland, de geboorte- en sterfdagen van Nederlandstalige dichters. Vandaag (21 december 2020) zijn geboren Garmt Stuiveling, Ted van Lieshout, Co Woudsma, Bibi Dumon Tak en Florence Tonk. Het is de sterfdag van Leo Ross en Chawwa Wijnberg (1942-2019). Bij wijze van felicitatie/gedenken kiest Wim van Til voor een gedicht van Bibi Dumon Tak; uitgeverij In de Knipscheer kiest voor het gedicht ‘Kijk lief’ van Chawwa Wijnberg uit haar bij deze uitgeverij verschenen bundel ‘Nerf en flanken’ uit 2008. Dit gedicht werd ook geselecteerd door Klaas de Groot in zijn bloemlezing ‘Grenzenloos; 40 jaar Knipscheer Poëzie’ (2018).

Kijk lief
Zie je de vrolijke sinaasappelen
en die zure zie je die
dat ben
ik alvast uitgewrongen
en de druiven hebben pit
die heb ik niet
een ananas
later misschien
jij bent de mandarijnen
allemaal rond, allemaal zoet
de rode grapefruit met citrus
bloed, de dadels ben je
en de mijne

Meer over Chawwa Wijnberg bij Uitgeverij In de Knipscheer
Meer over ‘Grenzenloos’

«Een onbewuste, onuitgesproken diepe trouw en liefde als hier weergegeven, is haast niet te vatten.» – Els Ruijsendaal


Over ‘Nerf en flanken’ van Chawwa Wijnberg in Noord & Zuid, jrg. 3 nr. 5, september 2020:
(…) Het gedicht ‘Nerf en flanken’ uit de gelijknamige bundel van Chawwa Wijnberg is het eerste gedicht dat ik van haar las. Het raakte mijn ziel. De ontroering die ik voelde, is me altijd bijgebleven. Een onbewuste, onuitgesproken diepe trouw en liefde als hier weergegeven, is haast niet te vatten. (…) In diezelfde bundel staat ook een heel ander gedicht, ‘Wat dan?’, dat zo aangrijpend de angst en wanhoop van een mens beschrijft als de dood nadert en er geen liefde om je heen is, dat ik achteraf begreep welke gang Chawwa Wijnberg door het leven gemaakt moet hebben om tot een zo liefderijk gedicht als ‘Nerf en flanken’ te komen. En dat is geen wonder, als je in 1942 bent geboren, in oorlogstijd, wat je als kind al snel kon voelen, maar nog niet echt beseffen: de angst, de dood, het verlies waarmee je, als je er nog bent, moet leren doorgaan. (…) Uiteindelijk moest haar oerangst vanuit het verleden een veiliger plaats krijgen. Dat kan het beste door die angst als volwassene aan te kijken, toe te staan en daarna, met woorden, een veiliger plaats te geven in je gevoel. Wijnberg deed dat onder meer in het zo schrijnende gedicht ‘Wat dan?’, waarin zij een oude vrouw beschrijft, die in wanhoop en eenzaamheid haar dood tegemoet gaat. Het is een beeld dat helaas ook in onze coronatijd past. Zo, al dichtend, poogde Chawwa Wijnberg de wanhoop in de ogen te kijken en een plaats te geven. (…)
Lees hier en hier het artikel
Meer over ‘Nerf en flanken’
Meer over Chawwa Wijnberg bij Uitgeverij In de Knipscheer

Het is de geboortedag van Chawwa Wijnberg

Nachtvlinders door het kattenluikWim van Til is oprichter van en coördinator bij Poëziecentrum Nederland. Hij plaatste onderstaand gedicht van Chawwa Wijnberg om aan haar geboortedag in 1942 te herinneren. Hij koos voor het gedicht ‘Kus’ uit ‘Nachtvlinders door het kattenluik’ uit 2012. 6 juli is ook de geboortedag van Joris Denoo, Daan Cartens, Lucas Hirsch en de sterfdag van David Kouwenaar, Co ’t Hart en Frans van Dooren.

Kus

Een kubieke centimeter liefde
gaat een lichtjaar mee
of twee
en een kus
een welgemeende kus reikt
en rijkt tot de verste ster
en terug
als onze armen
ons wegen, meten, tillen
dan krullen
onze lippen en tenen
en glimlachen
onze billen
hoor je me als ik roep
vibreert je haar mee
met mijn zinnen
lach je in de wind
speel je buiten
mijn schat
en wanneer kom je binnen

Zie
Meer over ‘Nachtvlinders door het kattenluik’
Meer over Chawwa Wijnberg

«Karakteristieke, humane stem in de Nederlandse Letteren.» – Ezra de Haan

ldmChawwa3In memoriam ‘Het ontbreken hoor je niet’ aan Chawwa Wijnberg in Poëziekrant, jrg. 33, nr. 2, blz. 52-53, april 2020:
Hoe beschrijf je gemis, het ontbreken van, of de levenslange pijn die je met je meedraagt? Chawwa Wijnberg, die op 21 december 2019 overleed, was daar een meester in. De acht bundels poëzie die ze nalaat zijn wonderen van schijnbare eenvoud. De helderheid van haar gedichten roept dat gevoel op, terwijl iedere regel met zoveel moeite geschreven is. (…) Juist die combinatie van verdriet, woede en humor maakt haar oeuvre zo bijzonder. (…) Misschien moeten we haar vooral als de spitsvondige dichter memoreren die met de dood de draak stak in de briefgedichten aan juffrouw D. waarin de ‘laatste zuchtoogster’ de waarheid zei. Met het wegvallen van Chawwa Wijnberg is een heel karakteristieke, humane stem in de Nederlandse Letteren verloren gegaan.
Meer over Chawwa Wijnberg bij Uitgeverij In de Knipscheer

«Taalspel wordt ingezet om de boodschap te versterken.» – Albert Hagenaars

VoorplatOntbreken75Over ‘Het ontbreken hoor je niet’ van Chawwa Wijnberg voor NBD/Biblion, 5 februari 2020:
Afrondende bundel van de eind 2019 overleden dichteres, waarin de belangrijkste thema’s in een nieuwe ordening terugkomen: de joodse achtergrond, het kwetsbare individu versus de maatschappij, verdriet maar ook troost en hoop. Vóór alles is de poëzie van Chawwa Wijnberg (1942-2019) een drang tot getuigen. Taalspel wordt ingezet om de boodschap te versterken. (…) Haar gedichten kennen een groot aantal onderwerpen, zoals het ouder worden, het al te vluchtige geluk, de soelaas biedende natuur. Zoals ze steeds aangeeft, vormen haar joodse achtergrond en de vaderfiguur, een geëxecuteerde verzetsman, een belangrijke voedingsbodem. Ook in deze bundel blijven de regels kort en de beeldspraak ingehouden. De zegging is direct begrijpelijk. (…) Wijnberg is op haar best waar ze actualiteit weet te verbinden met blijvende thema’s: ‘nu mogen we / de moslims helpen / we weten van hun jodenhaat / is er nu een groter kwaad / samen zijn we alleen / klein en bang’. En waar ze stof tot nadenken geeft want wat is ‘dat grotere kwaad’?
Lees hier de recensie
Meer over ‘Het ontbreken hoor je niet’
Meer over Chawwa Wijnberg bij Uitgeverij In de Knipscheer

‘Wat weegt missen’: exit Chawwa Wijnberg

ldm09/11/2015 - Middelburg - Chawwa Wijnberg Foto Lex de Meester

Zaterdagavond 21 december 2019 is beeldend kunstenaar en dichter Chawwa Wijnberg in haar woonplaats Middelburg gestorven. Ze werd 77 jaar. ‘Exit Chawwa’ stond er in de onderwerpregel van de e-mail die Chawwa Wijnberg mij en Anja, ruim een jaar geleden, op 18 november 2018 stuurde. Een bericht van een aangekondigde dood: ‘Ik ben heel moe. Als het alleen die nieren zijn houden ze het nog een jaartje vol, dan ga ik rustig slapen en word niet meer wakker. Dat vind ik prima.’ Moe word je als je een leven lang het leed van de wereld moet torsen. Chawwa Wijnberg was een onderduikkind, geboren op 6 juli 1942. Haar vader zat in het verzet en werd in de oorlog gefusilleerd. Het verdriet zou levenslang zijn, voelbaar blijven en een terugkerend thema worden in haar acht poëziebundels die zij van 1989 tot en met 2019 het licht deed zien. En dichter wás ze. Op die 18de november 2018 stuurde ze dit gedicht mee.

november 2018

Kon ik je maar
meer dan een echo
achter laten
mijn warme armen
en mijn stem

zo vrees ik het verdriet
als ik je heb verlaten
ik wil
in alles kruipen
om je nog lief te hebben
lief mijn lief

kijk ik zit
in alle vogels
die je over vliegen
in de wolken
in de wind
in alles wat je vingers
raken – het brood
het ontbijtbord
in de yoghurt die je drinkt

maar met mijn tranen
kan ik je niet troosten
wat weegt missen
o god mijn schat
ik weet het niet

Lieve Chawwa, dank voor het moois dat je achterlaat, rust in vrede.

franc knipscheer

Meer over Chawwa Wijnberg bij Uitgeverij In de Knipscheer

«Dit is poëzie om van te houden!» – Anya Marinissen

VoorplatOntbreken75Over ‘Het ontbreken hoor je niet’ van Chawwa Wijnberg in Juryrapport Zeeuwse Boekenprijs 2019, 9 november 2019:
Woorden doen te kort aan deze ontroerende poëziebundel met een treffende titel en een humoristische, door de dichter ontworpen omslag. In een bedrieglijk eenvoudige taal, weet de auteur de lezer te ontroeren en te raken. Het is schijnbaar moeiteloos, precies gestemde poëzie, die bij de lezer een snaar raakt. De metafoor van het altijd groeiende gras verbeeldt herkenbaar de cyclus van het leven, alles begint steeds opnieuw. In de gedichten botst de intieme persoonlijke wereld op de buitenwereld met zijn grote wanen. In die confrontatie – in woorden – wordt het al te grote en zijn bedreiging gerelativeerd en bezworen, maar niet uitgewist. Als Joodse vrouw draagt Wijnberg nog steeds de wonden van de oorlog met zich mee en dat vind je ook in deze gedichten terug. Maar ze gaan tevens over de onmacht en aanvaarding van het ouder worden en over de liefde als basis: voor haar partner, voor Middelburg en Zeeland, maar bovenal als levenshouding. Ook grote vraagstukken als de vluchtelingenproblematiek komen aan bod. Maatschappelijk engagement is de dichter niet vreemd. In deze authentieke bundel wordt ook de balans opgemaakt: er wordt teruggekeken, stilgestaan bij het heden, maar ook hoopvol vooruitgekeken naar het onvermijdelijke. Dit alles zonder ooit sentimenteel te worden en in glasheldere, korte regels. Dit is poëzie om van te houden!
Klik hier voor het juryrapport
Meer over ‘Het ontbreken hoor je niet’
Meer over Chawwa Wijnberg bij Uitgeverij In de Knipscheer

«Een bundel voor wie graag leest waar het op staat.» – Mathijs van den Berg

VoorplatOntbreken75Over ‘Het ontbreken hoor je niet’ van Chawwa Wijnberg op Literair Nederland, 5 november 2019:
(…) Haar gedichten zijn eenvoudig en geëngageerd van aard. Ze schrijft vaak over haar joodse achtergrond, maar gaat ook regelmatig in op de actualiteit. Dit laatste doet ze in haar nieuwe bundel meer dan het eerste. (…) Dit eenvoudige zou je kunnen roemen als glashelder. Het zijn persoonlijke en eerlijke gedichten en daarom beslist sympathiek en integer. (…) Wijnberg dicht vaak over geweld en intolerantie, thema’s die te herleiden zijn tot haar joodse achtergrond. (…) Het verleden is nooit voorbij, er is altijd weer dreiging: ‘het was er toen/het is er weer’. Misschien komt het gevaar dit keer van moslims: ‘nu mogen we/de moslims helpen/we weten van hun jodenhaat/is er nu een groter kwaad.’ Haar gedichten zijn ook op te vatten als een waarschuwing. Dat zij hier op moslims wijst is gedurfd. Veel gedichten hebben betrekking op de levensfase waarin de dichter zich bevindt. (…) Ze schrijft er vaak op ironische toon over en wil zich niet bij haar ouderdom neerleggen. (…) ‘Het ontbreken hoor je niet’ is een bundel voor wie graag leest waar het op staat en van een lach en een traan houdt.
Lees hier de recensie
Meer over ‘Het ontbreken hoor je niet’
Meer over Chawwa Wijnberg bij Uitgeverij In de Knipscheer

Chawwa Wijnberg genomineerd voor de Zeeuwse Boekenprijs 2019

VoorplatOntbreken75Op 14 oktober maakte de jury van de Zeeuwse Boekenprijsprijs de shortlist (vijf titels) bekend. Genomineerd zijn Sanne Blauw, Lo van Driel, Wessel te Gussinklo, Jan Vantoortelboom en (voor haar bundel ‘Het ontbreken hoor je niet’) Chwawwa Wijnberg. De feestelijke prijsuitreiking vindt plaats in de ZB op zaterdagavond 9 november op het Plein in de ZB, Kousteensedijk 7, 4331 JE Middelburg. Ook de Prijs van de Zeeuwse Boekhandel wordt deze avond uitgereikt. Muzikaal optreden: Broeder Dieleman. De avond is voor iedereen vrij toegankelijk. Inloop vanaf 19.00 uur. Aanvang 19.30 uur. Aanmelden kan via secretariaat@dezb.nl .
Meer over de Zeeuwse Boekenprijsprijs
Meer over ‘Het ontbreken hoor je niet’
Meer over Chawwa Wijnberg bij Uitgeverij In de Knipscheer